OUDE NAMEN VAN : VOORTEN EN STRATEN , BRUGGEN EN BEEMDEN IN ESCH.

VANAF 1368 TOT 1700
GEVONDEN IN DE BOSSCHE PROTOCOLLEN EN HET RECHTELIJK ARCHIEF VAN ESCH.
BESCHREVEN DOOR F. SMULDERS

Augustus 2002 Nettie van de Langenberg – Scheepers

 

Inhoudsopgave

Dit overzicht is gemaakt in 4 hoofdgroepen, met ieder een eigen onderverdeling.
Klik steeds op de regel van het onderwerp waarover u meer informatie wilt hebben.
Om terug te gaan naar deze index kunt u het beste klikken op het menupunt Oude straatnamen etc. boven in het scherm.

 

De voerten of voorten in Esch.

 

Oude namen van straten en beemden en akkers in Esch

1. Die Poelstege

2. Die Lonischendijck ( Leunisdijk)

3. Tongelen

4. De Heerbaan

5. Diverse straatnamen

6. Vermelding van "berghen" in Esch.

 

De bruggen in Esch

 

 

 

 

 

 

 


De voerten of voorten in Esch.

Voertmansvenne

Godevaert, Arnt, Jan en Bertram, zonen van wijlen Arnt Hadewighen zoen; Hadewijch Arnt Hadewighen; Jan Ponnenborch, man van Aleyt, en Willem Stoepe, man van Kathelijn, beide dochters van Arnt Hadewighen, dragen op aan Margriet Arnt Hadewighen al hun recht in een beemd, genaamd ‘Voertmansvenne’ in Essche neven Claes Roelofs. ( die beemd rijdt tegen een erfenis van Jan Loze). Donderdag na Kruisvinding 1368.

De naam ‘Voertmansvenne’ ben ik maar een keer tegen gekomen. Het is voor mij tot op heden nog onduidelijk waar dit geweest kan zijn.

Den Bosch, R. 1175 fol 125v


Die Vuchtervoert

Esghe, die Vuchtervoert, anno 1368. (F. Smulders geeft verder geen uitleg, misschien is het raadzaam om deze akte in te zien in het archief in Den Bosch.)

Den Bosch, R.1175 fol 165


Die voert

Gerit van Essche, smid, en Arnt van den Kerchhoeve delen samen dat Heynxstbroec in Essche. Gerit krijgt de helft aan de kant van die Voert; en Arnt de andere helft aan de zuidkant. Anno 1379

Den Boch, R. 1176 fol 126v


Ter Voert

Arnt Arnts van Wargarthusen verkoopt aan Jan vander Ymerle een pacht van 1 mud rog, op Lichtmis te leveren in Den Bosch, uit een huis en hof ( van verkoper) in Essche ter plaatse genoemd ‘Ter Voert’ tussen de straat en Albrecht Didden soen uit een akker ‘die Esscherbrake’ aldaar tussen de gemeijnt aan alle zijde. St. Gilis 1390

Den Bosch, R. fol 291v


Land bij de Vuchtervoert

Peter Ghevarts soen van Essche, man van Aleyt, weduwe van Jan van Lyer, en Geertrut, dochter van Jan van Lyer, en Aleyt, verpachten aan Godevaert Godevaerts Vos een huis en hof en een stuk land bij de Vuchtervoert in Essche, tussen de kinderen van Henrick Vos, en Geertruyt van Lyer, strekkende van de straat tot Geertruyt van Lyer;

2 stukken land in het Nortbroec, St. Peter Vucht; en al hun recht in een beemd in die Meddel in Essche voor 27 ¾ lopen rog. Donderdag na Pinksteren 1395.

Den Bosch, R. 1179 fol 178


Die voert

Goyart Goyarts Vos van Beilver verpandt aan Jan Bresser een pacht van ½ mud rog Bossche maat op Lichtmis, ( die hij beurt uit ½ land dat Venneken in Essche uit land bij de kerk en uit ¾ beemd ‘die voert’) Anno 13-7-1402

Den Bosch, R. 1182 fol 454


Ter Voirt

Hoeve ‘ter Voirt ‘ van Metta vanden Aker bij die Zandberghe. Anno 1407

Den Bosch, R. 1185 fol 123 ( Metta vanden Aker bezat land dat omtrent de kerk lag. In 1672 kom ik nog een keer een Santbergh omtrent de kerk tegen) Esch, R. 27 fol 1


Een wei aan die voert

Deling van goederen van Ghijsbert Wautghers te Esch. Er zijn diverse erfgenamen. Dirck zoon van Ghijsbert Wautghers erft een wei aan die voert. Anno 6-10-1460. Den Bosch,

R. 1231 fol 160


Die Belverse Voert

Esch een hoeve, Goyart Vos hoeve, van Jacob Henrics vander Merendonc ter plaatse gehete Die Belverse Voert. Anno 1474. Den Bosch, R. 1218 fol 296v


Die Belversche Voert

Jacop Henrics vander Merendonc geeft ten erfcijns aan Lambert vanden Hezeacker: een hoeve aan die Belversche Voert in de parochies Essche, Vucht H. Peter en Haren; een hoeve bij de brug op Baerschot, Essche, met visserij; twee huizen aldaar bij de tweede hoeve met beesten en getouwen van de visserij, om 50 Rijnsguldens te betalen aan Jacob, half op

St. Jan en half op Kerstmis, en 18 ½ Rijnsgulden , te betalen na Jacobs dood aan Henrick Rutgers van Ophoeven. En de lasten zijn: 6 mud rog, 15 pond aan cijnzen, 15 pond lijftente aan broeder Gerit vander Merendonc, kloosterling van Porta Celi; bruggen en dijken onderhouden. Anno 9-1-1501. Den Bosch, R. 1269 fol 25


Esschervoert

Essche ter plaatse gehete die Esschervoert. (F. Smulders geeft hier verder geen uitleg over wellicht is het zinvol om deze akte in het archief in den Bosch door te lezen.)Anno 1489.

Den Bosch, R. 1258 fol 189


Willem vander Voert

Na 1500 kom ik, in de Bossche protocollen en het Rechtelijk Archief van Esch, bijna geen akten meer tegen waarin de naam voert nog voorkomt. In 1487 kom ik nog wel de voert tegen als eigennaam. Peter Peter Aben verkoopt aan zijn broer Herbrecht 1/5 deel in een wei met houtwas genaamd dat Calverweyken in Essche tussen Mechtelt, weduwe van Willem vander Voert , en de kinderen van Jan vander Heyden. Anno 25-4-1487.

Den Bosch, R. 1256 fol 523v


die Scoer

Een beemd in Esch ‘die Scoer’ van Erembrechtsz. vander Scoervoert wordt eveneens regelmatig vermeld. De Schuervoort ligt volgens mij op de grens van Vught en Esch. Twee hoffsteden onder de parochie van St. Peeters Vucht, ter plaetschen genoempt opden Schuervoort, binnen de paelen van Esch, betaalden gebuercijns int cijnsboeck van Esch en hadden twee turfrechten op de Essche gemeint. 1652-1670 ( Esch, R. 25 fol 62)

De Schoorvoortse akkers worden ook vermeld op de kadasterkaart van 1832 en zijn ook nu nog bekend in Esch.

In de buurt van de Helvoortsdijck moet ook een schoor gelegen hebben: Erffenisse binnen dese heerlijckheijt van Esch, ter plaatse genoempt d’ Esscherheijde omtrent de Helvoortsdijck. Onderhouden een schoor omtrent Helvoortsdijck tot lossinge des waters. Anno1650. Esch, R. 24 fol 111.

Op 7-6-1657 verkoopt het Corpus van Esch 6 loopensaten gemeenten inde Esscherheijde, Noord en Zuid gemeente van Esch, West aen de gemeijne straete van Esch, voor een cijns van 4 stuijvers brabants. ( elcke stuiver tot 3 placken brabants gerekend voor elke buender op St. Lambrecht) moet helpen maecken ende onderhouden een schoor, bequame om over te varen; het water te lossen omtrent helvoortsdijck; sal niet wijders mogen poeten op zijn voorhooft, als zo voeten.? Esch, R. 24 fol 10


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Oude namen van straten en beemden en akkers in Esch

1. Die Poelstege

Een beemd die Scoer, een beemd die Possel

Erembrecht Erembrechtsz. vander Scoervoert draagt op aan Arnt Erembrechtsz. vander Scoervoert een stuk beemd genaamd ‘die Scoer’ in Essche tussen de verkrijger en de straat.

Arnt Erembrechtsz. vander Scoervoert draagt op aan zijn broer Erembrecht 1 ½ in 2 dagmaat beemd, genaamd ‘die Possel’ in Essche, tussen Jan vander Zande en die Poelstege.

Marcus anno 1381.

Den Bosch, R. 1176 fol 180


Die Boenhof

Abe Dierck Belen soen verpacht aan Jan Jan Gerijtssoen de helft in een huis, erf en hof in Essche tussen ‘die Boenhof’ en die Poelstege voor 11 schillingen. Donderdag na Letare 1391.

Den Bosch, R. 1179 fol 225


Een hofke aan die Poelstege

Ansem Wijtmans van Helvoirt, man van Heilwich Arnt Buckinc en Marten Willems vander Heijden, weduwnaar van Elisabeth Jan Arnts Buckinc delen goederen van Arnt Buckinc,

Marten ontvangt o.a. een hofke aan die Poelstege tussen Elisabeth des Visschers dochter an biede zijden, strekkende van de weg tot Jan Ludinc. 8 april 1421.

Den Bosch, R. 1192 fol 123v


Een beemd aan die Poelstege

Willem Jan Willems, man van Jutta Willem Vosse, verkoopt aan Daniel Reyer Loyen ten behoeve van diens broer Mr. Henrick kanunnik in Boxtel een cijns van 6 gulden uit een huis enz. aan die Scoervoirt in Vucht St. Peters; en uit 3 dagmaten beemd in Essche aan die Poelstege tussen Daniel aan 3 zijden en Franck Pauwels van Akeren aan de 4e zijde. 6-8-1530. Den Boch, R. 1311 fol 204v


De Spoelsteech

Ackerlant ter plaetsen geh. Den Wijacker, streckende vande Spoelsteech tot eenen varenwech door de wijacker loopende. 1612 –1621. Den Bosch, R. 22 fol 1

De Postelstukken liggen aan de Poelsteeghe. De naam Poelsteeg komt ook nog voor in de kadastrale legger van 1832. Daarin wordt ze ook Spoelstraat genoemd. Later veranderde deze naam in Postelstraat. De oudere mensen uit Esch kennen de naam Spoelsteeg nog wel. Aan de Spoelsteeg stonden vroeger de Barakken. Dit waren kleine, oude vervallen woningen. Momenteel wordt een boerderij die aan de Postelstraat ligt nog de Postelhoeve genoemd. Ik ben 1 maal de naam ‘die Postelsteghe’ tegen gekomen maar vermoedelijk wordt hier ook de Poelsteghe mee bedoeld.


Die Postelsteghe

Jan Reyner Daniel Reyner Loyen draagt op aan Jan Willem Leyten een cijns van 6 gulden uit een huis enz. aan die Schorvoort in Vught St. Peters; en uit 3 dagmaten beemd in Essche aan die Postelsteghe, tussen erfenissen van wijlen Daniel Reyner Loyen aan beide zijden.

15 december 1590. Den Bosch, R. 1430 fol 188


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Die Lonischendijck ( Leunisdijk)

Land Dymmechrot

In 1429 wordt vermeld: Esch land Dymmechrot aan die Luenssche Dijk.

Den Bosch, R. 1199 fol 337v.


Rijsbrekelen

Henrick Henrix die Rode verkoopt aan Peter Peter Goedstuwen land, dat Rijsbrekelen aanden Loensschendijc. 21-1- 1446

Den Bosch, R. 1216 fol 27v


Het Rott

Essche, ter plaatse geheten Het Rott aan de Lonenschen Dijck. Anno1475.

Den Bosch, R. 1244 fol 213v


Het Hoefken

Aert en Jan, zonen van wijlen Dierck Gijb Wouters, verkopen een stuk land, dat Hoefken, aldaar aan den Loenenschen dijck, tussen die dijk en Herman vanden Akeren. Anno1487.

Den Bosch, R. 1256 fol 298


Lonischendijck

Cunera, Johanna en Maria, dochters van Gerit Jan Gerits, dragen op aan Servaes Jacop Servaessen, man van Katharina Gerit Jan Gerits, ¾ in een huis, erf, hof en land in Essche, tussen Pauwels vanden Akeren aan beide zijden, met recht van gebruik van een erfenis of gemeynt genaamd Buijcberch en van de Lonischendijck alsmede van een gedeelte van die Aa, beginnende bij het geweer van Aert Demers en eindigende bij die oliemolen van Reyner Loden. 19 november 1555. Den Bosch, R. 1369 fol 50


Den Loenissendijck

1554 Huijs, die oude hofstadt, mit eenen wech of eenen dijck genoemt den Loenissendijck aan de gemeijnte van Zelisel. Den Bosch, R. 23 fol 65


Aan den Luenissendijck

Ackerlant ‘het Campken’ aan de Luenissendijck. Anno 1572

Esch, R. 23 fol 94v


Die brocxkens

Weijveldeken ‘die brocxkens’ neven erfenisse ‘het rot’ aan de Loonisen dijck. 1612-1621.

Esch, R. 22 fol 22v


Aan den Luenesendijck

Weijlant ende ackerlant ‘eelensdries’ en den Stoppelbeemt bij den Collenbergh aan de Luenesendijck, naast elkaar.( eelendries ligt langs de Luenissendijck) 1640-`1650

Esch, R. 23 fol 149.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3. Tongelen

Een beemd Tongelen

Gerit van Essche, smid, verkoopt aan de kinderen van heer Eligius van den Aker 1/3 deel in een beemd genaamd ‘Tongelen’ in Essche, tussen Laureyns vander Bruggen en de erfgenamen van Henrick vanden Aker. Donderdag na Marcellus 1391.

Den Bosch, R. 1179 fol 208


Die Swimmel

Essche een beemd ‘die Swimmel’ tussen erfenis ‘die Tongelen’ en die Aa. Anno 1393

Den Bosch, R. 1180 fol 24


Dat Tongelen

Goyart Goyart Vos van Beilver geeft in erfpacht aan Jan vander Berghe, zoon van Eligius van den Aker, 1/5 deel in het erf dat Tongelen in Essche. 5-1-1395

Den Bosch, R. 1180 fol 263


Een beemd Tongelen

Jan vanden Bredeacker, zoon van Laureijns vander Bruggen, man van Geertruijt Aerts van Wargartshuijsen, heeft opgedragen aan Ghijsbrecht Wauters van Casteren 1/6 deel in de beemd Tongelen aan die Aa in Essche. 20-6-1430 Den Bosch, R. 1200 fol 245v


Die verre Meddel

Essche, die Verre Meddel bij die Tongersche beemden. Anno 1496

Den Bosch, R. 1265 fol 458


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4. De Heerbaan

Dat Cruys

Kinderen van wijlen Aert Ghijben geven in erfpacht aan hun broer Ghijb de oude;

3/5 in 5 lop. Wei en bouwland dat Cruys aan de heerbaan. 20-9-1509 ( dat Cruys ligt bij de Collenbergh ) Den Bosch, R. 1279 fol 472


Die Comp

Hooiland tussen heerweg en die Comp. Boxtel, R. 63 zonder fol.n


Helvoortsdijck

Percelen Essche gemeente omtrent Helvoortsdijck, langs de herbaan vanden Bosch. Anno 1650. Esch, R. 24 fol 121. ( F. Smulders heeft bij deze tekst een groot uitroepteken geplaatst.) (Zie ook Esch, R. 24 fol 138) In een verklaring van de schepenen van Esch in 1678 kom ik de naam Berghshuijsen tegen. Het gehucht is dan "rontsom geënclaveert mette gemeente van Esch, maar staat onder parochie en jurisdictie van Vucht". Esch, R. 27 fol 69v De naam Wargarshuijsen kom ik al eerder tegen. F. Smulders geeft aan dat Wargasthuijsen Bergenshuijsen is.


De oude baan

1650. Verklaring: dat het strausel tusschen den heijacker ende oude baan door de gezworenen van Esch werd verpacht. Dat aldaar ook vreemde schapen werden geschut. Er worden ook schapen geschut op een hoecxken der Esser gemeint op de Vuchtsche hoeve. Esch, R. 19a Losse stukken.


De Gemeijne Baen

Het Gemeijne werck van die van Esch op de gemeijne Baen tussen Helvoirt en de stadt ‘s –Hertogenbosch. De gezworenen van Esch, wilden dat de mensen de nieuw opgeschoten herbaen souden macken, maar men antwoordt dat men alleen het gemeene voetpat gewoon was te maken van Helvoirt naar Den Bosch. Anno 1707.

Esch, R. 31 fol 17v.


Schouw van Esch over weegen, stegen en straeten

Van het dorp Esch over de hooge brugge door de Essche gemeente tot aen de Pael gelegen aen de Helvoirtdijck bij off omtrent de Leij, vandaer door de opgeschotene herbaen naar ‘s- Hertogenbosch tot de Pael leggende bij het Stapje ’t eijnde de steegh vande Hoeve bewoond wordende bij Peter van Thuijl, en vandaer na de Essche heijde tot aen de Pael inde Hoevense straat loopende vandaar na ‘s- Hertogenbosch, en van de Pael bij de Varre vonder door het molenstraatje langs de Campen naar het gehught genaamd de Schorvert en door de Bergenshuijsense straet tot aen de Esscherheijde. De nieuwe erven van de Essche gemeijnte binnen voorschreven Paelen zijn althoos gethiend bij de pachters vande Novaille Thienden onder Esch en niet tot Vucht. Anno 1707 – 1728. Esch, R. 31 fol 23


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Diverse straatnamen

Dat kouterken

Essche, hei en bouwland ‘dat Kouterken’ van Goyart, Goyart Vos van Beilver. Anno 1406

Den Bosch, R, 1184 fol 263


Den Hoevel

Willem Hubrecht Henrick Deyen soen verkoopt aan Franck Gevart Stevens soen een pacht van 1 mud rog op Lichtmis te leveren in Den Bosch uit huis, erf en hof aenden Hoevel in Essche tussen een weg en Meus Melijssoen, strekkende van Elyas vanden Venne tot de weg. Anno 1444. Den Bosch, R. 1214 fol 133


Die Bruggerstraet

Herman Hermans van den Akeren enz, verkopen aan Jan vander Zijdewijnden, de Oude Janssoen, een cijn uit een akker op Baerscot tussen Henrick die Leeuwe en Jacob vanden Merendonck, strekkende van Jacob vanden Merendonck tot Willem Brugman uit den Langenacker opt Esschelair aldaar tussen Henrick die Leeuwe aan beide zijden en met één eind, en aan die Bruggerstraet met het andere eind. 19-10-1486. Den Bosch, R. 1256 fol 125 (Met de Bruggerstraet wordt m.i. de huidige Broekstraat en Groenendaal bedoeld. Aan deze straat kom ik regelmatig een vermelding tegen van een ackerlant ‘die donck of overdonck’. In de kadastrale legger van 1832 wordt een boerderij ( nu Broekstraat 3) vermeld aan de Overdonck. Ook wordt regelmatig een "ackerlant aende brueggerstraete van de lege bruegge" vermeld.


Den Spanckel

Daniel Reyner Loijen, weduwnaar van Margriet Henrick Paep, draagt op aan Jan Henricx Buckentop, man van Margriet Daniel Reijner Loyen, zijn vruchtgebruik in 1/5 deel van een hoeve bij de Spanckel in Esch. 5 nov. 1535. Den Bosch, R. 1324 fol 18


Den Wijacker

Huijs bij der kercken, deen eijnde aen eenen gemeijnen weg gaende doer de Wijacker, dander eijnde aen die gemein straet.. !535 –1540 Esch, R. 21 fol 11v


Een vaerwech

Ackerland ijden Wijacker, aenden vaerwech te midden door den Wijacker. Anno 21-3-1578

Esch, R. 19 fol losse stukken.


Broeckstraetken

Lant aen het Broeckstraetken en aen die Bruggerstraet. 1612-1621

Esch, R. 22 fol losse stukken.


De Runsdijck

Ackerlant, aende gemeijnt van Esch genaemt den Spanckel aende gemeijne straat den Runsdijck. 1629- 1650 Esch, R. 23 fol 2


Ordtbroecken

Een moervelt opde ordtbroecken tussen den Leygraft en de leemskuijlen der gemeijnte van Esch. 1629- 1650. (De oortbroecken liggen langs de oude Leij en de weg naar Helvoort) Esch, R. 23 fol 10v


Het Hallbroeck

De helft inden hoogen beemt in het Hallbroeck. 1640-1650. Esch, R. 23 fol 179


Het Assbroeck

Een stuck oft boeght ackerlants aende brueggerstraet, aende gemeijnte van Esch genoemt het Assbroeck. 1640-1650. Esch, R. 23 fol 190v

(1301, mei 23. Johannes, hertog van Brabant, bevestigt de verkoop door Laurencius Volckarts, ridder, schout en rentmeester van ’s-Hertogenbosch, aan zijn mannen in de parochie Esch, van de heiden en wildernissen die Craiebrouck, Ashbrouck, Spanckelbergh en Coye worden genoemd, alsmede de overdracht van 2 ½ bunder wildernis, geheten Duselt, gelegen tussen Craiebrouck en Asghbrouck en stelt de cijns op 42 stuivers per jaar. Regesten van stukken in het Dorpsarchief. Inv. Nr. 5).


In’t Ochel

Broeder Willem die Meester, zoon van wijlen Henrick die Meester, broeder van de Derde Orde, en Jan Henrick Henrick Meesters zoon doen afstand van die Dickiersbeemt in’t Ochel in Essche, tussen Jan Erembrechtssoen en Gooswijn Sterenwech ten behoeve van Willem vander Bruggen. Donderdag na Maria Hemelvaart 1390. Den Bosch, R. 1178 fol 286v.


De Oeggelen of de Ochelen

Hoijbeempt den dickerssen beempt in de ochelen, lancx neffen het watder daer verbij vlietende geheten die Aa. Anno 1572. Esch, R. 23 fol 91v


Oeggelen of Doegelen

Een Hoijlant in de oeggelen. Esch, R. 23 fol 144 en 154 ( Ochelen ligt tussen de beide bruggen naast de rivier de Aa. Anno1652-1670. Esch, R. 25 fol 10)


De Reijgerskant en Den Vinckenheuvel

Rond 1650 is er al sprake van de Reijgerskant en den Vinckenheuvel.

Esch, R. 24 fol 155


Het Witphen aan de leemputten

Bij een deling van goederen wordt rond 1670 het Witphen vernoemd.

Esch, R. 26 fol 6


Den Hulsberch

Bij een deling van goederen wordt rond 1670 den Hulsberch vernoemd

Esch, R. 26 fol 40


De Lochtenborgh

Tuelant , den Lochtenborgh, met een weijken aan de straedt. 1672 –1682

Esch, R. 27 fol 61v


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6. Vermelding van "berghen" in Esch.

Die Bergheacker

Geertruijt, weduwe van Wouter vanden Loe, dochter van Arnt Wouterssoen en haar kinderen Arnt, Jan en Elisabeth, dragen op aan Wouter Wouter vanden Loe al hun recht in een cijns van 3 pond uit huis, hof en beemd genaamd ‘die Bergheacker’ in Essche tussen Luyte vanden Berghe en Aleyt die weefster. Donderdag na Pinksteren 1395

Den Bosch, R. 1177 fol 181


Den Bergh

Henrick Eligius Henrick Michilss verkoopt aan Wouter Jacop Pauwelss, die Meerbeempt in Esch, tussen Margriet, weduwe van Jacop Pauwelss en het erf ‘den Berch’ en strekkende van Pauwels Willemsz vanden Nuwenhuijs tot Mr Jan Bathen. 3-2-1445

Den Bosch, R. 1215 fol 41v


Den Berghacker

Aelbrecht Alebrechts Peter Abensoen draagt ‘den Berchacker’ op aan Reyner Henrics Loden, die moet onderhouden de wall met de scoutuynen tegenover de schuur van Herman vanden Akeren. 17-10-1487

Den Bosch, R. 1256 fol 58


Den Vorstenberch

Wouter Laureynsz. Van Baest alias vander Bruggen draagt op aan Henrick Jansz. Roempot een stuk land genaamd ‘den Vorstenberch’ in Essche tussen Jan Ghiben soen aan beide zijden en aan de Aa. Matheus 1392

Den Bosch, R. 1179 fol 411


Den Spanckelberch

Henrick die Leeuwe doet ten behoeve van Reyner Loyen afstand van een venneken bij den Spanckelbergh, Essch. 18-6-1499

Den Bosch, R. 1267 fol 386v


Collenberch

Land ter plaatse geheten ‘die Compt’ met een eind aan erf ‘Collenberch’.1478

Den Bosch, R. 1247 fol 262


Collenbergh

Een weije ter plaatse genoemt den Collenbergh, een stuk weijen den Buijckbergh.

Anno 1571 Den Bosch, R. 23 fol 90 ( Hier worden de Collenbergh en de Buijckbergh duidelijk apart vermeld)


Collenberbergh

Ackerlant, ‘den Crommenacker’ ter plaatse aenden Collenbergh. Anno 1607

Esch, R. 23 fol 122


Collenbergh

Hoijlant ofte weijlant ‘het wertje’ achter den Collenbergh, streckende van de Aa tot den Collenbergh. 17- 11- 1642. Esch, R. 23 fol 137


Collenberch

Een coeweijde ‘den Hulsberg’ neffens den Swemmer ende neffens den Collenbergh. 1629-1650. Den Bosch, R. 23 fol 37


Collenbergh

Weijvelt ter plaatse de Collenbergh aen Leunisdijk neven weijvelt ter plaatse het Brunschot. Anno 1691-1701. Esch, R. 29 fol78v.


Die Buecberch

Bertout van Arle, man van Agnes Arnts vanden Aker, verkoopt aan Jutta vanden Aker, heel het gedeelte, dat Agnes erfde van haar vader, in een erfenis genaamd ‘die Buecberch’ in Essche. Anno 1396. Den Bosch, R. 1180 fol 407


Die Buijcberch

Jan Peter Artsz, man van Aleijt Henrix vanden Poll, verkoopt aan Peter Jacopsz, die Rademeker van Oirle, de helft van zijn deel in het erf dat Laervenne bij die Buijcbergh met recht van overweg. 31-8—1437

Den Bosch, R. 1207 fol 120v


Die Buijcbergh

Gerit Willebrordusz Rijngel verkoopt aan Pauwels Willemsz vanden Nuwenhuijs een wei- eeussel, ‘dat Wouwerken’ in Essche aen die ‘Buijcberch en 1/3 deel in het land ‘die Buijcberch’. Kaper moet overweg verlenen. 28-11-1442

Den Boch, R. 1213 fol 18


Die Buijcberch

Dirck Ghijsbert Wautgers, man van Mechtelt, dochter van wijlen Lodewijck soen, van wijlen Jan vanden Berghe, verkoopt aan Henrick Snavel, zoon van wijlen Aert Snavel, een beemd ‘die Weert’ in Esch bij den Buijcberch. 23-2-1469

Den Bosch, R. 1238 fol 186


Die Buijcberch

Wouter Jacop Pauwelsz bezit 10 lopensen land ‘die Compt’ bij den Buijcberch. Anno 1446

Den Bosch, R. 1216 fol 70


Buyckberch

Herman Batholomeeus, die Momber belooft aan Henrick Aelbrecht Peter Abensoen een pacht van 1 mud rog uit huis, erf, hof, groot 12 lopense in Essche tussen Pauwels vanden Aker een erfenis genaamd ‘Buyckberch’. Anno 26-1-1487.

Esch, R. 1256 fol 25


Die Buijckbergh

Weijvelt "het Weertje" 3 lop. aan de Aa, ter plaatse genoemd den Buijckbergh oft Collenbergh. Anno 1691-1701. Esch, R. 29 fol 27 ( Uit deze beschrijving valt op te maken dat de Buijckbergh en de Collenbergh dicht bij elkaar gelegen hebben).


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De bruggen in Esch

In Esch wordt een onderscheid gemaakt tussen de hoge of gasthuis brug en de lage of kasteelse brug. De hoge brug ligt bij het Mannengasthuis en de lage brug bij Baarschot. Slechts eenmaal, in 1438 kom ik de namen Neersche Brugge en Overste Brugge tegen.

( Den Bosch, R.1208 fol 268)

De eerste vermelding van de bruggen kom ik tegen in 1381. Maar wellicht komen deze bruggen al eerder voor. Het Mannengasthuis, dat eerder de Emerhorst of Nemerhorst wordt genoemd komt reeds in het Hertogelijk Cijnsboek van ca. 1340 voor. De Emerhorst was toen een hertogelijk cijnsgoed dat zes stuivers per jaar betaalde. Het was gelegen aan de rivier de Nemer of Emer en wellicht werd de naam van dit huis afgeleid van deze rivier. De Amer of Nemer liep vroeger ten zuiden van het Haarens kasteel, de Oisterwijkse Leij liep ten noorden door de kasteelgracht en voegde zich bij de Nemerlaersebrug bij de Nemer. Het is duidelijk dat er naamsverwantschap bestaat tussen kasteel Nemerlaer te Haaren en de Emer- of Nemerhorst te Esch. Vermoedelijk is de Emerhorst in Esch nog ouder dan 1340, aangezien in die tijd de naam Emer reeds in onbruik begint te geraken of was geraakt en men meestal sprak over de Aa. Deze naam veranderd later nog in de Dommel of Dommelstroom, Run, Halsche water en heet nu de Essche stroom.


Over de brug

Peter Ghevarts vander Voert draagt op aan Gerit Borken de goederen van Jan van Stripe in Eisghe (Esch) over de brug, welke erfenissen Peter gekocht had van Wellen van Beke, behalve de helft van de beemd "die Swartgrave" in Essche tussen Jutta vanden Aker en Arnt Buckinc. Anno 1381. Den Bosch, R. 1176 fol 171 ( vermoedelijk is dit de hoge brug bij het Mannengasthuis).


Aan gene kant van de brug

Jan Willem Gielijssoen draagt op aan Henrick van Tuyfteze: de helft in een tiend in Essche aan gene kant van de brug, achter erfenis van Arnt Wouterssoen tussen de beemden en de hei strekkende van de straat tot een Vuchtse tiend. Donderdag na St. Gielis 1381.

Den Bosch, R. 1176 fol 219v ( vermoedelijk is dit de lage brug bij Baerschot)


Die Emerhorst

Woutgher van Casteren en Ghiselbrecht die snider verkopen aan Henrick doe Hoessche een cijns van 30 schilling, te betalen op Pinksteren uit een erfenis genaamd "die Emerhorst" met toebehoorten en gebouwen, in essche over de brug, tussen Lambrecht vander Eghelvoert en die Aa. Octaaf van Sacramentsdag 1384. Den Bosch, R. 1177 fol 129.

Op 5 Maart 1421 wordt "die Emerhorst " weer vermeld "in Essche over de brug".

Den bosch, R. 1192 fol 92v


Ter Nermerhorst

Op 8-10-1485 wordt vermeld, Essche, ter plaatse geheten ter Horst ofwel ter Nemerhorst bij de brug tussen de dijk en een erf der Vuchtse Kartuizers strekkende van de Aa tot de leen van Peter Colen. Den Bosch, R.1255 fol 161. In het algemeen schepenprotocol van 1535 –1540 wordt de brug bij het Mannengasthuis vermeld als zijnde de hoge brug.

Esch, R. 21 fol 21.


Het Bairschot bij de brug van Esch

Jacob Henricx vanden Merendonck had een hoeve op Bairschot bij de brug in Esch te cijns gegeven aan Lambert vanden Hezeacker op 9 januari 1501. Den Bosch R. 1803 fol 133 (Vonnisboek der Opwinningen)


Het Baerschot aende lege brugge

Hier wordt de brug bij Baerschot vermeld als zijnde de lege of lage brug. Deze benaming kom je nadien regelmatig tegen. De brug bij Baerschot wordt altijd vermeld als zijnde de lage brug. Een hoeve lants mitten omgraven huijs ende visscherije daertoebehorende, Esch ter plaetse genoemdt "het Baerschot aende lege brugge". 6 november 1604. Den Bosch, R. 1476 fol 44


Soo in de hoogh als leegh brugge

Onderhouden een gebont en een quart brugge soo in de hoogh als leegh brugge waerover met sterck gespan en sware karren soo van Luijck, Ceulen als andere plaetsen dagelijcx gereden wert; 8 voet decksels in de voorschreven bruggen: onderhouden eens in de seven jaeren den rentmeester vanden heere abt van Achternaken ( Echternach) met sijn knechts, peerden en honden in kost en dranck, over het invorderen en opbeuren van seeckere Chijns tot Esch te ontvangen. Anno 1691 – 1701. Esch, R. 29 fol 7

In oude akten kom ik regelmatig brugcedullen tegen. Hierin wordt vermeld wie verantwoordelijk is voor het onderhoud van de bruggen en de dijken. In deze cedullen wordt ook het schouwen van de waterlopen vermeld. Om meer zicht te krijgen op het onderhoud van de bruggen en de dijken is een gericht onderzoek noodzakelijk. Tot op heden valt mij op dat het onderhoud van de bruggen vaak gekoppeld is aan personen of hoeven die cijnsplichtig zijn aan de abdij van Echternach of de parochie van Esch.


Een kar geladen met goederen van s’-Hertogenbosch, bespannen met zeven paarden om naar Luick te voeren.

Op 12 april 1737 verschijnen voor de schepenen van het dorp Esch, diverse getuigen die betrokken zijn gweest bij een ongeval op de 28 februari 1737. Een kar geladen met goederen, waaronder kandijsuiker, komend uit s’-Hertogenbosch, bespannen met zeven paarden om naar Luick te voeren, verongelukt bij de lage brug in Esch. De voerlui werden tussen zeven en acht uur in de avond door een zwaar omweer getroffen ter hoogte of omtrent de Lage Brugge leggende over de Dommelstroom alhier tot Esch. Esch, R.38 fol 4.

Uit deze akte blijkt dat transport naar Luik in 1737 nog over Esch grondgebied plaats vindt. In 1740 lees ik in regesten van stukken van het Dorpsarchief dat "De dorpen Boxtel en Esch, gelegen aan de grote weg van ’s-Hertogenbosch naar Aken, Luik en Maastricht door het wegspoelen van de bruggen bijna vier maanden afgesneden geweest zijn van alle passage, zodat de ingezetenen, die zich bezighouden met het verhuren van voorspanpaarden, het houden van logement en herberg, lang ringloos zijn geweest, waarbij nog komt het stijgen der prijzen, zodat velen tot armoede vervallen zijn. Ze vragen remise van een jaar gemene middelen en verponding. Inv.nr 365.

In 1740 dreigt het bestuur van het prinsdom Luik de verbinding naar de noordelijke Nederlanden vanaf Luikgestel om te leiden naar Breda, vanwege de slechte staat van de wegen naar ‘s- Hertogenbosch. Het stadsbestuur van ‘s- Hertogenbosch vraagt dan bij de Raad van State vergunning aan voor een verharde weg via Boxtel naar Best.

In 1742 wordt de steenweg van Den Bosch naar Boxtel aangelegd. Vermoedelijk verloor Esch met de aanleg van deze weg zijn functie als doorgangsroute.